Alerjik hastalıklar çocukluk çağının en yaygın kronik rahatsızlıkları arasındadır. Türkiye'de çocukların yaklaşık %20-25'i en az bir alerjik hastalıktan etkilenir. Alerji, bağışıklık sisteminin normalde zararsız olan maddelere (alerjenler) karşı aşırı tepki vermesidir. Bu rehber, çocuklarda sık görülen alerji türlerini, belirtilerini ve tedavi yaklaşımlarını açıklar.
Alerjik Marş: Alerjinin Doğal Seyri
"Alerjik marş" kavramı, alerjik hastalıkların çocukluk boyunca birbirini takip edebileceğini ifade eder:
- Besin alerjisi ve egzama (0-2 yaş): En erken beliren alerjik hastalıklar
- Astım (3-5 yaş): Tekrarlayan hışıltılı solunum
- Alerjik rinit / saman nezlesi (6+ yaş): En geç ortaya çıkan tablo
Bu sıralama her çocukta aynı olmayabilir, ancak bir alerjik hastalığı olan çocukta diğerlerinin gelişme riski artmıştır.
Besin Alerjisi
Çocukluk çağında en sık alerji yapan gıdalar: inek sütü, yumurta, yer fıstığı, buğday, soya, ağaç fıstıkları, balık ve kabuklu deniz ürünleridir. Bu 8 grup, besin alerjilerinin %90'ından sorumludur.
Belirtiler
- Cilt: Ürtiker (kurdeşen), kızarıklık, kaşıntı, dudak/göz çevresinde şişme
- Sindirim: Kusma, ishal, karın ağrısı, kolik benzeri ağrılar
- Solunum: Burun akıntısı, hapşırma, hışıltı, boğazda sıkışma hissi
- Anafilaksi (ACİL): Birden fazla organ sistemini etkileyen şiddetli reaksiyon — yutma güçlüğü, ses kısıklığı, nefes darlığı, tansiyon düşmesi, bilinç bulanıklığı
Tanı
- Detaylı öykü (hangi gıda, ne kadar sürede, hangi belirtiler)
- Deri prick testi
- Kanda spesifik IgE ölçümü
- Oral provokasyon testi (altın standart — hastanede, kontrollü koşullarda)
Tedavi ve Yönetim
- Eliminasyon: Sorumlu gıdanın diyetten tamamen çıkarılması
- Etiket okuma: Gizli alerjenler için her ürünün etiketini kontrol etme alışkanlığı
- Acil eylem planı: Adrenalin otoenjektörü (EpiPen) reçete edilir — her zaman yanında taşınmalı
- Doğal seyir: İnek sütü ve yumurta alerjisi çoğu çocukta 5-6 yaşına kadar düzelir. Fıstık, kabuklu yemiş ve deniz ürünü alerjisi daha kalıcı olma eğilimindedir.
Atopik Dermatit (Egzama)
Çocuklarda en sık görülen kronik cilt hastalığıdır. Genellikle ilk 6 ayda başlar.
Belirtiler
- Kuru, kaşıntılı, kızarık cilt lekeleri
- Bebeklerde: Yüz, saçlı deri ve vücudun dış yüzleri
- Büyük çocuklarda: Dirsek içi, diz arkası, boyun, bilekler
- Kaşıntı-kaşıma-kötüleşme döngüsü
Tedavi
- Nemlendirme: Günde en az 2 kez, banyo sonrası 3 dakika içinde. Parfümsüz, hassas ciltlere uygun nemlendiriciler kullanın.
- Banyo: Ilık su, kısa süreli (5-10 dakika), sabun yerine yıkama yağı
- Topikal tedavi: Alevlenmelerde düşük-orta potensli kortikosteroidli kremler (doktor reçetesiyle)
- Tetikleri tanımlama: Aşırı sıcak, ter, yünlü giysiler, sert deterjanlar, stres
Alerjik Rinit (Saman Nezlesi)
Burun mukozasının alerjenlere karşı iltihaplanmasıdır. Mevsimsel (polen) veya yıl boyu (ev tozu akarı, küf, hayvan tüyü) olabilir.
Belirtiler
- Hapşırma nöbetleri, berrak burun akıntısı
- Burun tıkanıklığı, burun kaşıntısı ("alerjik selam" — burnunu yukarı itme hareketi)
- Gözlerde kaşıntı, sulanma, kızarıklık
- Ağızdan nefes alma, horlama, uyku kalitesinde bozulma
Tedavi
- Alerjen maruziyetini azaltma (yatak kılıfları, hava filtresi, pencere kapalı tutma)
- Nazal serum fizyolojik ile yıkama
- Antihistaminikler (setirizin, loratadin — yaşa uygun doz)
- Nazal kortikosteroid sprey (uzun süreli kontrol için en etkili)
- Allerji aşısı (immünoterapi): Ağır vakalarda, 5 yaş üstünde, 3-5 yıllık tedavi
Anafilaksi: Hayat Kurtaran Bilgi
Anafilaksi, dakikalar içinde ölümcül olabilen ciddi alerjik reaksiyondur. Belirtiler:
- Yaygın ürtiker veya kızarıklık + nefes darlığı
- Boğazda şişme, yutma güçlüğü
- Baş dönmesi, bilinç bulanıklığı, bayılma
- Şiddetli karın ağrısı ve kusma
Ne yapmalı?
- Hemen 112'yi arayın
- Varsa adrenalin otoenjektörünü uyluğun dış yan yüzüne uygulayın
- Çocuğu sırt üstü yatırın, bacakları yükseltin (nefes güçlüğü varsa oturtun)
- İkinci doz adrenalin 5-15 dakika sonra uygulanabilir
Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?
- Herhangi bir gıdaya karşı şüpheli alerjik reaksiyon
- Tedaviye rağmen kontrol altına alınamayan egzama
- Okul performansını etkileyen sürekli burun tıkanıklığı
- Tekrarlayan hışıltı ataları
- Anafilaksi öyküsü (acil eylem planı ve adrenalin reçetesi için)
Alerjiler doğru tanı ve tedaviyle başarıyla yönetilebilir. Çocuğunuzda alerji şüphesi varsa kapsamlı değerlendirme için kliniğimize başvurun.
